,

Op de vlucht gaan is geen roadtrip

Het verhaal van de vlucht van mijn pépé was mij wel bekend. Ergens midden jaren negentig dook er bij ons thuis een beduimeld schriftje op. Dat bleek van ‘meester Feryn’ te zijn, en mijn vader ging de tekst ervan uittypen op de computer. Uiteindelijk vond die tekst ook zijn weg naar deze website.

Wat in dat schriftje stond? Het wedervaren van een groep jonge mannen, onder wie mijn grootvader Jozef Vangheluwe en zijn tweelingbroer Karel, die met de fiets vanuit hun dorp Lichtervelde naar Frankrijk trokken. Cool, dacht ik als tiener. En ook: amai, die rit zou ik nog eens willen overdoen met de fiets. Dat laatste is er trouwens nog niet van gekomen.

Maar dat verhaal ook eens echt zélf helemaal lezen? Dat deed ik onlangs pas, en las daarbij ook wat nonkel Karel schreef over die periode  in de context van een langere tekst waarin hij terugblikt op zijn studententijd.

En wat een toeval dat ik ook net nu ontdek, via mijn nonkel, dat er gelijkaardige verhalen zijn. Zoals je hier kunt lezen. Mijn grootvader sprak altijd over ‘op de vlucht gaan’, maar eigenlijk waren ze opgeroepen om naar Frankrijk te gaan, zo ontdekte ik toen ik ook het verhaal van Raymond Houwen en zijn vrienden las. Om er een Belgisch reserveleger te gaan vormen. Maar zover zou het nooit komen. Ze vertrokken met 40 maar na enkele dagen viel de groep uiteen en bleven ze nog met 7 over. Na 14 dagen stonden ze weer thuis, in Lichtervelde.


Zondag 19 mei 1940

Opstaan rond 7 uur; H. Mis en Communie in de kapel van het klooster.

Wat mij direct opviel? Dat het geloof nog zo’n onwrikbare rol in het dagelijkse leven speelde. De dagboekfragmenten beginnen vaak met het tijdstip waarop ze die dag naar de mis waren gegaan en de eucharistie hadden gekregen. Anno 2026 compleet ondenkbaar.

Maar vooral: op de vlucht gaan is geen roadtrip. Hoe ik dacht over dit stukje van onze familiegeschiedenis voor ik echt deze teksten had gelezen, was eerder rooskleurig en heroïsch, zo realiseerde ik me. Als een soort spannend avontuur, een roadtrip met de fiets tegen de achtergrond van een uitbrekende oorlog.

Dinsdag 21 mei 1940

(…) Om 24u30 slapen we op een haverveld, het is geweldig koud, hoewel wij met zijn drieën (…) bijna op elkaar liggen. De nacht is zeer onrustig; kanonnen bulderen, lichtstralen schieten in de verte omhoog. Om 4 uur staan we op, rillend van de kou, de pakken opbinden en wegwezen.

Zaterdag 25 mei 1940

Pollet haalt een bon in de mairie voor brood. We krijgen maar een half voor 7 man, en dit per dag. Eén brood kost bovendien 5,25 frank. Verder is er verveling aan boord.

Het tegendeel was waar. Ze moesten elke dag op zoek naar voedsel en een slaapplaats, en dat liep niet altijd van een leien dakje. Soms vonden ze een bed of een strozak, soms was er geen keus dan te slapen onder de blote hemel, in een veld. Ze aten wat er te krijgen was: soms een lekker stukje vlees van een pas geslachte koe, andere keren moesten ze het met zijn zevenen doen met een half brood.

Dinsdag 21 mei 1940

Op een 3-tal km van de kust ontmoeten we een heerschap dat ons in ’t Frans aanspreekt. (…) Hij zegt dat we de Somme over kunnen. We volgen hem, maar de schelm brengt ons recht in het gevaar. Onze ogen gaan open en we zien in hem een spion.

“De meeste mensen deugen”, ja, dat blijkt ook uit dit verhaal. Maar ze kwamen er onderweg ook tegen die hen qua route op het verkeerde been zetten of nauwelijks wat water aanboden wanneer ze met honger en dorst kwamen aankloppen.

Vrijdag 24 mei 1940

Rond 10u30 vernemen we dat we naar huis kunnen langs Aire-Hazebrouck-Poperinge. (…) We rijden naar Thérouanne, maar mogen niet door. Men is bezig met bombarderen, wordt hier gezegd. We willen naar Lillers, maar mogen ook niet door. Overal is de weg versperd door Duitse politie die de vluchtelingen een andere baan opstuurt zodat ze terugkeren vanwaar ze gekomen zijn.

Dinsdag 28 mei 1940

H. Mis en Communie om 7u30. Het ontbijt bestaat uit één ei en een boterham. We mogen karnen en hout kappen. (…) We vervelen ons en zijn van plan morgen naar huis te gaan.

Vluchten is ook veel wachten, en in toertjes rijden of terug naar af moeten wanneer er bruggen kapot zijn, wegen versperd zijn of wanneer ze nu eens de ene kant, dan weer de andere opgestuurd worden. Ze verveelden zich nu en dan, en waren dan al blij dat ze bij een boer konden helpen.

Woensdag 22 mei 1940

Op een 3-tal km van St-Valéry vinden we een huis dat afgebrand is door en brandbom, en twee verbrande lijken (een man en een vrouw). Er rest niet veel meer dan de beenderen. Wat verder zagen we twee soldaten liggen. We hadden niet veel goesting meer als we dat allemaal zagen en we keren terug.

En ja, ook met dood en vernieling krijgen ze te maken. Zo rijden ze door een platgebombardeerd Arras, en passeren aan een uitgebrand huis waar ze de verkoolde lichamen van de eigenaars zien liggen. Ze vermelden meermaals: “overal hangt een lijkgeur”.

Zou het ons anders vergaan mochten we nu op de vlucht gaan? Het thuisfront op de hoogte houden en weten wat er rond je gebeurt is nu natuurlijk anders, met een smartphone in je broekzak. Ze wisten toen niet hoe snel de Duitsers aan het oprukken waren vanuit Sedan en dat ze de Franse havens wilden innemen. En ook niet dat de Engelsen al bezig waren met hun troepen te evacueren vanuit Duinkerke, amper een 50-tal kilometer ten noorden van waar ze rondreden. En dat ze bij al dat troepenverkeer danig ‘in de weg reden’. Maar ook nu bestaat er ‘fake news’ en verder zijn onze basisnoden – eten, drinken, een plekje vinden voor de nacht – in 86 jaar niet veranderd.

Wat het me vooral deed beseffen? Dat op de vlucht gaan misschien een ver-van-mijn-bed-show lijkt anno 2026, maar dat het dat allerminst is.


Sarah Vangheluwe (°1983) is de kleindochter van Jozef Vangheluwe (1921-2006). Ze is bijzonder geboeid door levensverhalen en familiegeschiedenissen. Het is haar missie om mensen bewust te maken van de waarde van hun levensverhaal en het te helpen doorgeven aan de generaties na hen. Meer info vind je op www.fildevie.be.